Τα κουνούπια είναι δίπτερα έντομα που ανήκουν στην οικογένεια Culicidae, της υπόταξης Nematocera. Η οικογένεια Culicidae διακρίνεται σε τρεις υποοικογένειες:
- Anophelinae: περιλαμβάνει το γένος Anopheles, του οποίου είδη είναι υπεύθυνα για τη μετάδοση της ελονοσίας
- Culicinae: περιλαμβάνει τα γένη Aedes, Culex, Culiseta, Psorophora και Mansonia
- Toxorhynchitinae: περιλαμβάνει μη αιμομυζητικά είδη, των οποίων οι προνύμφες θεωρούνται ωφέλιμες καθώς είναι αρπακτικές άλλων προνυμφών Culicidae
Στην Ελλάδα έχουν καταγραφεί τουλάχιστον 60 διαφορετικά είδη κουνουπιών. Ωστόσο, τα τρία πιο σημαντικά που μας απασχολούν είναι:
– Anopheles spp. (Ανωφελές κουνούπι)
Φορέας της ελονοσίας, της εγκεφαλίτιδας και της φιλαρίασης. Χαρακτηριστικό του γνώρισμα είναι η στάση του σώματος σε ευθεία γραμμή (κεφάλι, σώμα και προβοσκίδα) και τα μικρά στίγματα στα φτερά. Το θηλυκό, τσιμπώντας άτομο με ελονοσία, ρουφά και το πλασμώδιο στο οποίο οφείλεται η ασθένεια. Το μικρόβιο αναπτύσσεται μέσα στο σώμα του κουνουπιού και μεταφέρεται μέσω του σάλιου σε άλλους ανθρώπους.
Διάρκεια ζωής: 18 ημέρες έως 4-5 εβδομάδες.
– Culex spp. (Κοινό κουνούπι)
Μεταδίδει τον ιό του Δυτικού Νείλου. Αναπαράγεται σε στάσιμα και μολυσμένα νερά. Έχει ομοιόμορφα χρωματισμένα φτερά και η προβοσκίδα του κάμπτεται προς τα κάτω. Γεννά αβγά σε ομάδες (των 100 ή και περισσοτέρων) που επιπλέουν στην επιφάνεια του νερού.
Διάρκεια ζωής: 10-15 ημέρες (με δυνατότητα παράτασης σε ψυχρές συνθήκες).
– Aedes spp. (Κουνούπι Τίγρης – Aedes albopictus)
Μεταδίδει Δάγκειο πυρετό, Κίτρινο πυρετό και άλλα νοσήματα. Διακρίνεται από τις ασημί ρίγες στον θώρακα και τη μυτερή κοιλιά του θηλυκού. Τα αβγά του επιβιώνουν και εκτός νερού για μεγάλα διαστήματα. Αναπαράγεται κυρίως μετά από πλημμύρες ή σε δοχεία με νερό.
Διάρκεια ζωής: 10-15 ημέρες έως και μερικούς μήνες σε ψυχρές συνθήκες.
Βιολογικός κύκλος κουνουπιών: Ο βιολογικών κύκλος των κουνουπιών περιλαμβάνει τα στάδια: Ωό (Αβγό) → Προνύμφη → Νύμφη → Ενήλικο (Ακμαίο). Τα τρία πρώτα στάδια είναι υδρόβια. Τα θηλυκά κουνούπια χρειάζονται αίμα για να εξασφαλίσουν τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά για την ανάπτυξη των αβγών τους, και είναι τα μόνα που τσιμπούν τον άνθρωπο. Τα αρσενικά κουνούπια τρέφονται με φυσικές σακχαρούχες ουσίες, όπως νέκταρ λουλουδιών, και δεν αποτελούν απειλή.
Κοινός παράγοντας ανάπτυξης των κουνουπιών είναι το νερό. Όπου υπάρχουν κουνούπια, είναι απαραίτητη η ύπαρξη νερού, αφού οι προνύμφες και οι νύμφες αναπτύσσονται και επιβιώνουν αποκλειστικά σε υδρόβιο περιβάλλον. Έτσι, οι κύριες πηγές κουνουπιών είναι έλη, βάλτοι, λίμνες, παρόχθια ποταμών και ρυακιών, όπως επίσης βόθροι, φρεάτια, βιολογικοί καθαρισμοί, δεξαμενές, μικρές συγκεντρώσεις νερού σε κοιλότητες δένδρων, βράχων, πιατάκια γλαστρών κ.λπ. Το κάθε είδος κουνουπιού επιλέγει υδάτινες επιφάνειες με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά (π.χ. βάθος, οργανικό φορτίο, αλατότητα). Τα κουνούπια γεννούν τα αβγά τους στο νερό, και περνούν εκεί τόσο τη φάση της προνύμφης (για τα ελληνικά δεδομένα διαρκεί περίπου 1 εβδομάδα) όσο και τη φάση της νύμφης. Το διάστημα κατά το οποίο τα κουνούπια ζουν στο νερό είναι ιδανικό για την καταπολέμησή τους, καθ’ όσον είναι συγκεντρωμένα σε μεγάλους αριθμούς και ταυτόχρονα βρίσκονται στην πλέον ευάλωτη μορφή τους.
Πώς μας εντοπίζουν τα κουνούπια;
Τα κουνούπια μας εντοπίζουν με έναν συνδυασμό αισθήσεων και σημάτων που εκπέμπει το ανθρώπινο σώμα:
Διοξείδιο του άνθρακα (CO2)
Όταν αναπνέουμε, εκπέμπουμε CO2.
Τα κουνούπια μπορούν να ανιχνεύσουν ακόμη και μικρές ποσότητες από απόσταση έως και 50 μέτρα.
Θερμότητα σώματος
Το ανθρώπινο σώμα εκπέμπει θερμότητα.
Τα κουνούπια έχουν “θερμοαισθητήρες” που τους επιτρέπουν να εντοπίζουν πιο ζεστά σημεία (όπως το μέτωπο, οι παλάμες ή οι αστράγαλοι).
Οσμές σώματος / Χημικές ουσίες
Ιδρώτας, βακτήρια στο δέρμα, και φυσικά έλαια παράγουν μυρωδιές.
Ορισμένες ουσίες, όπως το γαλακτικό οξύ, προσελκύουν ιδιαίτερα τα κουνούπια.
Οπτικά ερεθίσματα
Τα κουνούπια εντοπίζουν την κίνηση και το χρώμα (π.χ. μαύρα ή σκούρα ρούχα).
Είναι πιο ενεργά την αυγή και το σούρουπο, όταν το φως είναι χαμηλό αλλά επαρκές για να δουν σκιές και σχήματα.
Αίμα και ομάδα αίματος
Ορισμένες μελέτες δείχνουν ότι προτιμούν ανθρώπους με ομάδα αίματος Ο.
Επίσης, παίζουν ρόλο γενετικοί παράγοντες, το φύλο, η εγκυμοσύνη και το αλκοόλ στο αίμα.
Η δραστηριότητά τους σχετίζεται με τη θερμοκρασία και την υγρασία του αέρα. Έτσι τις πρώτες πρωινές, τις πρώτες νυχτερινές ώρες και κατά τη διάρκεια της νύχτας τα περισσότερα είδη είναι πιο ενεργητικά και τσιμπούν, αλλά υπάρχουν και είδη που τσιμπούν όλο το εικοσιτετράωρο (π.χ. κουνούπι τίγρης).
Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τα κουνούπια μπορείτε να βρείτε στην ιστοσελίδα “LIFE CONOPS”: https://www.conops.gr/syxnes-erwthseis/
Αντιμετώπιση
ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ
Φοράμε μακριά ρούχα, ειδικά το βράδυ.
Προτιμούμε ανοιχτόχρωμα (όχι μαύρα ή σκούρα) ρούχα.
Κάνουμε συχνά ντους, γιατί τα κουνούπια έλκονται από την οσμή του ιδρώτα.
Χρησιμοποιούμε σίτες σε παράθυρα και πόρτες.
Απομακρύνουμε τα στάσιμα νερά από πιατάκια γλαστρών, κουβάδες, λεκάνες, υδρορροές, πιθάρια, λάστιχα και γενικά όλα τα πιθανά σημεία συγκέντρωσης, αδειάζοντάς τα ή σκεπάζοντάς τα.
Καθαρίζουμε τα λούκια της βροχής από τα φύλλα.
Κουρεύουμε τακτικά το γκαζόν και ποτίζουμε νωρίς το πρωί.
ΑΠΩΘΗΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ
Χρήση απωθητικών σώματος.
Χρήση απωθητικών χώρου (φιδάκια, ταμπλέτες ή ηλεκτρικές συσκευές με εντομοαπωθητικό).
Χρήση αρωματικών φυτών/αρωμάτων (λεβάντα, δυόσμο, σιτρονέλα).
ΠΑΓΙΔΕΣ ΚΟΥΝΟΥΠΙΩΝ
Μπορούμε να επιτύχουμε σημαντική μείωση του πληθυσμού των ενήλικων κουνουπιών και της όχλησης που αυτά προκαλούν με χρήση κατάλληλα σχεδιασμένων παγίδων. Υπάρχουν διάφοροι τύποι παγίδων κουνουπιών.
Α) Παγίδες με ανεμιστήρα (Suction traps)
Οι παγίδες αυτές προσελκύουν τα κουνούπια είτε με διοξείδιο του άνθρακα (CO2), είτε με ειδικά προσελκυστικά (π.χ. οσμές που εκκρίνει το ανθρώπινο σώμα), είτε με θερμότητα (ή συνδυασμό των ανωτέρω) και με τους ανεμιστήρες που διαθέτουν, ρουφάνε τα κουνούπια και τα παγιδεύουν σε ειδικούς σάκους. Τέτοια παγίδα είναι η BG-Protector 12V.
Β) Παγίδες ωοθεσίας (Ovitraps)
Οι παγίδες αυτές είναι ειδικά σχεδιασμένες για να προσελκύουν τα θηλυκά κουνούπια που αναζητούν περιοχές για να γεννήσουν (κυρίως του γένους Aedes). Αφού εισέλθουν στην παγίδα συλλαμβάνονται σε κολλητικές επιφάνειες (π.χ. BG-Gat Reflect Tech).
ΧΗΜΙΚΗ ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ
Η χημική καταπολέμηση βασίζεται σε ειδικά βιοκτόνα σκευάσματα, τα οποία διαθέτουν έγκριση από το ΥΠΑΑΤ και λειτουργούν με βιολογικό ή χημικό τρόπο. Η καταπολέμηση μπορεί να γίνει είτε στο στάδιο των προνυμφών είτε στο στάδιο των ακμαίων.
Α. ΠΡΟΝΥΜΦΟΚΤΟΝΙΑ
Η καταπολέμηση των προνυμφών θεωρείται ως η κύρια, πλέον αποτελεσματική και περιβαλλοντικά σωστή μέθοδος.
Πλεονεκτήματα προνυμφοκτονίας:
Προστασία περιβάλλοντος: επιλογή χώρων εφαρμογής, αλλά και κατάλληλων επιλεκτικών προνυμφοκτόνων.
Μεγάλη αποτελεσματικότητα: μαζική αντιμετώπιση, συστηματικός έλεγχος.
Β. ΑΚΜΑΙΟΚΤΟΝΙΑ
Συμπληρωματική μέθοδος προς την προνυμφοκτονία είναι η ακμαιοκτονία, δηλαδή η αντιμετώπιση των κουνουπιών στο στάδιο του ενήλικου (ιπτάμενου) εντόμου.
Η ακμαιοκτονία χρησιμοποιείται σε περιορισμένη κλίμακα (κυρίως σε περιπτώσεις υψηλών πληθυσμών κουνουπιών ή κάποιας επιδημίας), τόσο λόγω της δυσκολίας εντοπισμού των ακμαίων όσο και προς αποφυγή περιβαλλοντικών προβλημάτων, λόγω της χρήσης ισχυρών και μη εκλεκτικών εντομοκτόνων. μόνο σε έκτακτες συνθήκες εξαιτίας των προβλημάτων σε οργανισμούς μη στόχους, της δυσαναλογίας αποτελεσματικότητας-κόστους και της ανάπτυξης ανθεκτικότητας.
Οργάνωση της καταπολέμησης
Η σωστή καταπολέμηση των κουνουπιών απαιτεί ολοκληρωμένη προκαταρκτική μελέτη του προβλήματος και αρκετές ενέργειες που να καλύπτουν μια πλήρη χρονική περίοδο, τόσο πριν από τη συστηματική εφαρμογή των βιοκτόνων όσο και μετά, όπως:
– Οριοθέτηση περιοχής
– Χαρτογράφηση με χρήση αεροφωτογραφιών
– Προσδιορισμός εστιών
– Συστηματικές δειγματοληψίες προνυμφών και ακμαίων για καθορισμό του χρόνου εφαρμογής
– Καθορισμός ζωνών εφαρμογής και επιλογή θέσεων χρήσης ελικοδρομίου (για εφαρμογές από αέρα) και εφαρμογών με συσκευές εδάφους
– Συστηματική εφαρμογή βιοκτόνων
– Συστηματικές δειγματοληψίες ελέγχου αποτελεσματικότητας των εφαρμογών
– Παρακολούθηση όχλησης με συστηματική εβδομαδιαία καταγραφή
– Δημιουργία αρχείου
Καταπολέμηση προνυμφών
Γίνεται με τη χρήση προνυμφοκτόνων σκευασμάτων όπως:
Σκευάσματα που λειτουργούν με μηχανικό τρόπο (δημιουργία μονομοριακού φιλμ – μεμβράνης στην επιφάνεια του νερού π.χ. Aquatain AMF)
+ χαμηλή επικινδυνότητα για το περιβάλλον
+ απουσία περιπτώσεων ανάπτυξης ανθεκτικότητας
+ σχετικά καλή υπολειμματική διάρκεια
– αποτελεσματικότητα που εξαρτάται από τη μορφολογία του χώρου
– υψηλό κόστος
Σκευάσματα βιολογικά (βακίλου – Bacillus thurigiensis H-14)
+ εκλεκτικότητα δράσης
+ χαμηλή επικινδυνότητα για το περιβάλλον
+ απουσία περιπτώσεων ανάπτυξης ανθεκτικότητας
– μικρή υπολειμματική διάρκεια
– αποτελεσματικότητα που επηρεάζεται από διάφορους παράγοντες, όπως η ποσότητα οργανικής ουσίας στο νερό και το προνυμφικό στάδιο
– υψηλό κόστος
Σκευάσματα εντομοκτόνα/βιοκτόνα (βασισμένα σε δ.ο. κυρίως από τον χώρο των φυτοπροστατευτικών προϊόντων)
+ ευελιξία στην εφαρμογή
+ χαμηλότερο κόστος
– σχετικά χαμηλή υπολειμματική διάρκεια
– χαμηλή εκλεκτικότητα δράσης
– δυσμενείς επιπτώσεις στο περιβάλλον
Συνήθως γίνεται εναλλακτική χρήση των παραπάνω προνυμφοκτόνων, αναλόγως των συνθηκών που αντιμετωπίζουμε αλλά πάντα κατάλληλα ενσωματωμένων στο πρόγραμμα καταπολέμησης. Οι χώροι παρέμβασης εστιάζονται κυρίως σε Δημόσιες και Δημοτικές κοινόχρηστες εκτάσεις που υπάρχουν μεγάλες εστίες ανάπτυξης κουνουπιών, όπως υγροτοπικά συστήματα, ορυζώνες, αρδευτικά, αποστραγγιστικά δίκτυα, κλειστά ή ανοικτά κυκλώματα λυμάτων κ.α.
Καταπολέμηση ενηλίκων (ακμαίων)
Εφαρμόζουμε πρόγραμμα ψεκασμών με εγκεκριμένα υπολειμματικά εντομοκτόνα, σε εσωτερικές και εξωτερικές επιφάνειες κτιρίων, σε εσωτερικούς και εξωτερικούς χώρους (τοίχοι, δένδρα/θάμνοι κ.λπ.) ακολουθώντας τις οδηγίες χρήσης που αναγράφονται στην ετικέτας τους. Καλό είναι να αναγνωρίσουμε το είδος των κουνουπιών ώστε να γνωρίζουμε τις συνήθειες τους και να επιλέξουμε τις σωστές επιφάνειες αλλά και την καταλληλότερη ώρα προς ψεκασμό.
Στους ψεκασμούς εξωτερικών χώρων και ειδικά για μεγάλες εκτάσεις, χρησιμοποιούμε ειδικές ψεκαστικές συσκευές ψυχρής ή θερμής εκνέφωσης τοποθετημένες επί ειδικών οχημάτων ή ελικοπτέρων.
Οι ψεκασμοί επαναλαμβάνονται ανάλογα με το αποτέλεσμα των δειγματοληψιών ή με τις ενδείξεις των παγίδων ελέγχου κουνουπιών. Η επιτυχία ενός ολοκληρωμένου προγράμματος ελέγχου κουνουπιών σε μια περιοχή, προϋποθέτει τη συνεχή εφαρμογή του προγράμματος για μια σειρά ετών, πέραν της αρχικής περιόδου εφαρμογής. Ακόμη και μικρή διακοπή του προγράμματος θα επιφέρει την επαναφορά των κουνουπιών στα αρχικά επίπεδα.
