Πληροφορίες Διαχείρισης Τρωκτικών

Τα τρωκτικά αποτελούν μία από τις πολυπληθέστερες και πιο διαδεδομένες τάξεις θηλαστικών στον πλανήτη. Με περισσότερα από 2.000 είδη, αντιπροσωπεύουν σχεδόν το 40% όλων των ειδών θηλαστικών. Ανάμεσα στα πιο γνωστά τρωκτικά είναι τα ποντίκια, οι αρουραίοι, οι σκίουροι, οι κάστορες, τα ινδικά χοιρίδια κ.α.

Από αυτά, τα πιο ενδιαφέροντα από άποψη Δημόσιας Υγείας ανήκουν στην οικογένεια Muridae και συγκεκριμένα για τη χώρα μας οι μύες (Mus musculus – κοινό ποντίκι των οικιών), και οι επίμυες (Rattus norvegicus – Νορβηγικός, ή φαιός επίµυς και Rattus rattus – επίµυς ο οροφίας).

Οι επίμυες έχουν επικρατήσει στα νεότερα ελληνικά να αναφέρονται με το προσωνύμιο αρουραίοι. Για λόγους ευκολίας θα διατηρήσουμε κι εμείς τη λέξη «αρουραίοι» που έχει επικρατήσει άτυπα στην καθομιλουμένη για τα «μεγάλα» ποντίκια, παρόλο που δεν είναι απολύτως σωστό.

Τα συγκεκριμένα είδη τρωκτικών είναι από τα πιο διαδεδομένα σε ολόκληρο τον κόσμο. Ζουν δίπλα στον άνθρωπο εδώ και χιλιάδες χρόνια, και έχουν προσαρμοστεί άριστα στις συνθήκες του αστικού και αγροτικού περιβάλλοντος.

Διαφορές Μεταξύ Ποντικού και Αρουραίου

Σημασία για τη Δημόσια Υγεία

Δεν θα ήταν υπερβολή να ειπωθεί ότι είναι τα πιο καταστροφικά σπονδυλωτά ζώα στον κόσμο.

Τα τρωκτικά αυτά είναι οργανισμοί ύψιστης υγειονομικής σημασίας καθώς είναι φορείς παθογόνων μικροοργανισμών και λόγω της συνύπαρξής τους µε τον άνθρωπο, μπορούν να μεταδώσουν πολλές και επικίνδυνες επιδημικές ασθένειες, όπως Λεπτοσπείρωση, Σαλμονέλλα, Πανώλη, Τυφοειδή πυρετό, Τουλαραιμία, διάφορα είδη μηνιγγίτιδας κ.α.

Σε παλαιότερες εποχές που τα μέτρα καταπολέμησης των ποντικών δεν ήταν τόσο αναπτυγμένα όσο σήμερα, οι ασθένειες αυτές αποτελούσαν μάστιγα για τους ανθρώπινους πληθυσμούς.

Οι ασθένειες αυτές μεταδίδονται μέσω των ούρων και των κοπράνων τους, με τα οποία μολύνουν το περιβάλλον τους, καθώς και μέσω των εκτοπαρασίτων (π.χ. ψύλλοι, τσιμπούρια) τους, που μπορούν, αφού παρασιτήσουν για κάποιο χρονικό διάστημα στο σώμα των τρωκτικών, να εγκαταλείψουν τα νεκρά ποντίκια σε αναζήτηση άλλου ξενιστή και να μεταπηδήσουν στον άνθρωπο.

Εκτός από τη μετάδοση παθογόνων, τα τρωκτικά μπορεί:
– Να καταναλώσουν και να καταστρέψουν κάθε λογής αποθηκευμένα προϊόντα.
– Να προκαλέσουν ζημιές όχι μόνο από το φάγωμα αλλά και από τη μόλυνσή τους με κόπρανα, ούρα, τρίχες που τα καθιστά ακατάλληλα για κατανάλωση (υπολογίζεται ότι ετησίως καταστρέφονται πάνω από το 20% των παγκόσμιων αποθεμάτων τροφίμων και το 4% των αποθηκευμένων σπόρων ρυζιού & σιτηρών).
– Να ζημιώσουν µε κάθε τρόπο τις κατοικίες καταστρέφοντας µε τα ισχυρά δόντια τους έπιπλα, κουφώματα, ηλεκτρικές εγκαταστάσεις (καλώδια), βιβλία κ.λπ. (Υπολογίζεται ότι παγκοσμίως το 1/5 των πυρκαγιών χωρίς γνωστά αίτια, προέρχονται από καλώδια φαγωμένα από τρωκτικά).
Για τους παραπάνω λόγους, η αντιμετώπιση των τρωκτικών αυτών είναι αναγκαία και επιβεβλημένη. Για να είναι όμως σωστή και επιτυχημένη, πρέπει να γνωρίζουμε τα βασικά χαρακτηριστικά τους.

Χαρακτηριστικά των Τρωκτικών

Η κατανόηση της συμπεριφοράς των τρωκτικών είναι πολύ σημαντική για την αποτελεσματική αντιμετώπισή τους.

Γενικά προσαρμόζονται εύκολα σε κάθε περιβάλλον και είναι πολύ κοινωνικά ζώα (ζουν σε αποικίες). Είναι ιδιαιτέρως ευφυή, με υψηλή ικανότητα μάθησης και μπορούν να συνδέσουν έναν θάνατο µε το αίτιο που τον προκαλεί έτσι ώστε στη συνέχεια να το αποφεύγουν.

Όλες οι αισθήσεις τους (πλην της όρασης) είναι πολύ καλά αναπτυγμένες, ιδιαίτερα η όσφρηση και η γεύση. Έχουν περιορισμένη όραση και είναι αχρωμοτοπικά (δεν ξεχωρίζουν χρώματα). Παρ’ όλα αυτά διακρίνουν απλές μορφές, κινούνται άνετα σε χαμηλό φωτισμό και θυμούνται καλά τη θέση των αντικειμένων στο χώρο.

Η αναπαραγωγική τους ικανότητα είναι πολύ υψηλή και πολλαπλασιάζονται ταχύτατα.

Τα τρωκτικά είναι νυκτόβια. Αν παρατηρείται δραστηριότητα κατά τη διάρκεια της ημέρας τότε είναι ένδειξη ύπαρξης μεγάλου πληθυσμού.

Έχουν χαρακτηριστική άνεση στην αναρρίχηση. Μπορούν να κινούνται με μεγάλη ταχύτητα τόσο οριζόντια, όσο και κάθετα ακόμη και σε κατακόρυφους τοίχους, σε δοκούς, σωληνώσεις, καλώδια χρησιμοποιώντας την ουρά τους σαν όργανο ισορροπίας για στήριξη. Μπορούν να υπερπηδήσουν εμπόδια με ευκολία. Επίσης είναι ικανότατοι κολυμβητές.

Ο Νορβηγικός αρουραίος (Rattus norvegicus) προτιμά τους υγρούς χώρους και κάνει τη φωλιά του κατά προτίμηση μέσα στη γη/έδαφος ή στο αποχετευτικό δίκτυο των πόλεων. Φέρει συχνά και τον χαρακτηρισμό «αρουραίος των υπονόμων» λόγω της συχνής παρουσίας τους στο υπόγειο αποχετευτικό δίκτυο των πόλεων.  Το νερό είναι το στοιχείο του. Μπορεί να κολυμπά και να καταδύεται με μεγάλη άνεση ακόμη και σε βρώμικα κανάλια.

Ο αρουραίος της στέγης (Rattus rattus), σαν εξαιρετικός αναρριχητής, προτιμά υψηλότερα μέρη και στέγες.

Μπορούν να διέρχονται εύκολα από πολύ μικρά ανοίγματα λίγων χιλιοστών και να εισβάλλουν σε κάθε χώρο.

Ποντικοί:
Είναι περίεργοι (εξερευνούν και δοκιμάζουν τα πάντα)
Τσιμπολογούν νευρικά (δεν καταναλώνουν πολύ τροφή)

Αρουραίοι:
Είναι νεοφοβικοί (φοβούνται και είναι διστακτικοί σε κάθε τι νέο που βρίσκουν στο περιβάλλον τους)
Όταν όμως αισθανθούν ασφαλείς, καταναλώνουν πολύ τροφή

Αντιμετώπιση
Για τη σωστή και επιτυχημένη αντιμετώπιση των τρωκτικών είναι απαραίτητη η συστηματική εφαρμογή ενός Ολοκληρωμένου Προγράμματος Διαχείρισης (ΙΡΜ, Integrated Pest Management) που συνίσταται σε:
1. Συστηματικό έλεγχο για αναγνώριση και καταγραφή του προβλήματος
2. Καθαρισμό και τακτοποίηση των χώρων
3. Απομάκρυνση κάθε είδους τροφής
4. Προστασία των χώρων (σφράγιση οπών και ρωγμών σε τοίχους & πόρτες)
5. Εφαρμογή μεθόδων μείωσης του πληθυσμού
6. Παρακολούθηση των αποτελεσμάτων των επεμβάσεών μας

Διαχείριση του Πληθυσμού των Τρωκτικών
Για τη μείωση του πληθυσμού των τρωκτικών χρησιμοποιούμε εναλλακτικά ή σε συνδυασμό ένα από τα παρακάτω μέσα:

Απωθητικά
Στα απωθητικά περιλαμβάνονται διάφορα μέσα όπως: Χημικά σκευάσματα, δονητές, ηλεκτρικές ζώνες-φραγμοί, συσκευές παραγωγής ηλεκτρομαγνητικών κυμάτων, συσκευές παραγωγής υπερήχων (το ευρύτερα χρησιμοποιούμενο μέσο).

Παγίδες
Οι παγίδες αποτελούν ένα πολύ αποτελεσματικό μέσο για τον έλεγχο τόσο της παρουσίας όσο και της γρήγορης μείωσης του πληθυσμού σε κλειστούς χώρους. Είναι φιλικές προς το περιβάλλον και προσφέρουν μερικά μοναδικά πλεονεκτήματα στο πρόγραμμα καταπολέμησης όπως: ασφάλεια, γρήγορο αποτέλεσμα και ταχεία απομάκρυνση των παγιδευμένων τρωκτικών. Επίσης είναι ιδανικές για “ευαίσθητους” χώρους που δε μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε χημική καταπολέμηση (π.χ. χώρους παραγωγής/τροφίμων). Διακρίνονται σε:
Α) Παγίδες κόλλας  που αποτελούν τις συνηθέστερες παγίδες στην καταπολέμηση των τρωκτικών και προτιμώνται για χρήση σε ευαίσθητους χώρους ή όπου είναι επιθυμητή η γρήγορη καταπολέμηση των τρωκτικών. Οι παγίδες κόλλας που υπάρχουν στην αγορά αποτελούνται από πλαστικούς δίσκους ή από τεμάχια σκληρού χαρτονιού με επικάλυψη ειδικής ισχυρής ατοξικής κόλλας(όπως οι παγίδες TRAPPER LTD & TRAPPER MAX PRO που θεωρούνται από τις πιο ελκυστικές παγίδες για ποντικούς).
Οι παγίδες κόλλας τοποθετούνται σε αποστάσεις 5-10 μέτρων για τους αρουραίους και σε αποστάσεις 2-4 μέτρων για τους ποντικούς. Ο έλεγχος των παγίδων πρέπει να γίνεται τακτικά, κάθε 2 μέρες το αργότερο.Β) Οι μηχανικές παγίδες που είναι είτε τύπου “snap trap” (όπως οι TRAPPER Mini-Rex για ποντίκια και οι T-REX για αρουραίους) που θανατώνουν τα τρωκτικά, και οι “πολλαπλών συλλήψεων” και συνεχούς λειτουργίας παγίδες κλειστού τύπου (όπως οι TRAPPER 24/7, MULTICATCH Metal/Plastic Mouse/Rat Trap). Στις τελευταίες οι ποντικοί μετά την είσοδό τους είναι αδύνατον να εξέλθουν και παγιδεύονται σε  ειδική παγίδα κόλλας που έχει τοποθετηθεί εντός της μηχανικής παγίδας. Ο έλεγχος των παραπάνω παγίδων πρέπει να γίνεται καθημερινά.
Χημικά μέσα – Τρωκτικοκτόνα
Η χρήση των τρωκτικοκτόνων αποτελεί σήμερα το πλέον διαδεδομένο και αποτελεσματικό μέσο για την μείωση του πληθυσμού των τρωκτικών.

ΠΡΟΣΟΧΗ: Επειδή πρόκειται για πολύ τοξικές ουσίες πρέπει να χρησιμοποιούμε πάντοτε προϊόντα εγκεκριμένα από το ΥΠΑΑΤ, ακολουθώντας πιστά τις οδηγίες χρήσης και αυστηρά μόνο μέσα σε ειδικούς δολωματικούς σταθμούς ασφαλείας.
Απαγορεύεται η χρήση τρωκτικοκτόνου σκευάσματος σε χώρους προετοιμασίας, παραγωγής, επεξεργασίας ή συσκευασίας τροφίμων.

Τα τρωκτικοκτόνα  διακρίνονται στις εξής κατηγορίες:
Οξείας τοξικότητας και άμεσης δράσης.
Τα τρωκτικοκτόνα αυτά είναι πολύ ισχυρά και έχουν άμεσο αποτέλεσμα, η  χρήση τους όμως αποφεύγεται λόγω υψηλής επικινδυνότητας για τον χρήστη και για άλλα ζώα που δεν είναι στόχοι. Σε περίπτωση εφαρμογής προϊόντος οξείας τοξικότητας σε πρόγραμμα τρωκτικοκτονίας, είναι απαραίτητο να προηγηθεί περίοδος προ-δόλωσης με το αντίστοιχο τροφικό δόλωμα που θα χρησιμοποιηθεί.

Χρόνιας τοξικότητας και βραδείας δράσης (αντιπηκτικά – anticoagulants)
Η κατηγορία αυτή των χημικών ουσιών προκαλεί αιμόλυση και συνήθως επιφέρει το θάνατο σε χρονικό διάστημα 4-7 ημερών.
Διακρίνονται σε δύο κατηγορίες.
α) Πρώτης γενιάς: Τα τρωκτικοκτόνα αυτά είναι πολλαπλών δόσεων και τα τρωκτικά πρέπει να τα λαμβάνουν συνεχώς για 4-10 ημέρες. Για το λόγο αυτό, πρέπει να υπάρχει διαθέσιμη ποσότητα τρωκτικοκτόνου συνεχώς μέχρι να σταματήσει η κατανάλωσή του από τα τρωκτικά. Σε αυτά ανήκουν σκευάσματα με τις εξής δραστικές ουσίες: Chlorophacinone, Coumatetralyl, Diphacinone.
β) Δεύτερης γενιάς: Τα τρωκτικοκτόνα αυτά έχουν τον ίδιο τρόπο δράσης όπως και της πρώτης γενιάς, διαφέρουν όμως ως προς την απαιτούμενη ποσότητα που πρέπει να λάβουν τα τρωκτικά για να θανατωθούν. Θεωρούνται τρωκτικοκτόνα μιας δόσης ή περιορισμένων δόσεων. Σε αυτά ανήκουν σκευάσματα με τις εξής δραστικές ουσίες: Bromadialone, Brodifacoum, Difenacoum, Diphethialone, Flocoumafen

Η επιλογή του κατάλληλου τρωκτικοκτόνου γίνεται με βάση το είδος του τρωκτικού, τις διατροφικές του συνήθειες αλλά και τα χαρακτηριστικά του συγκεκριμένου χώρου δόλωσης. Η χρήση τους δεν είναι μονόδρομος και πρέπει να συνδυάζεται και με άλλους τρόπους διαχείρισης του πληθυσμού των τρωκτικών. Επίσης, πρέπει να γίνεται εντός κατάλληλων Δολωματικών Σταθμών.Οι Δολωματικοί Σταθμοί είναι απαραίτητα εργαλεία για τη σωστή εφαρμογή τρωκτικοκτόνων γιατί:
– Προστατεύουν τα δολώματα από κακές καιρικές συνθήκες και βοηθούν στη διατήρηση της φρεσκάδας τους.
– Κρατούν τα δολώματα μακριά από ανθρώπους και ζώα που δεν είναι στόχοι, όπως επίσης προστατεύουν και το περιβάλλον.
– Διευκολύνουν τη λήψη των δολωμάτων από τα τρωκτικά. Τα τρωκτικά αισθάνονται ασφάλεια εντός των δολωματικών σταθμών και λαμβάνουν ποσότητα που αντιστοιχεί στη θανατηφόρο δόση.
– Δίνουν δυνατότητα καταγραφής και καλύτερης παρακολούθησης της ποσότητας του τρωκτικοκτόνου σκευάσματος που καταναλώνεται.